Jeszcze kilka pokoleń temu polskie gospodarstwo było miejscem, w którym obok zbóż rosły ziemniaki i warzywa, a zwierzęta trzymano w przydomowych budynkach. Ten model zmieniła industrializacja.
Industrializacja sprawiła, że maszyny zastąpiły pracę ludzi i zwierząt, nawozy mineralne zwiększyły plony, gospodarstwa zaczęły się specjalizować, a produkcja żywności została włączona w dłuższe łańcuchy dostaw. Dzięki temu żywności produkuje się więcej i wydajniej. Ceną tych zmian okazała się jednak rosnąca presja na środowisko i zupełnie nowa skala hodowli zwierząt.
Kiedy rolnictwo stało się przemysłem?
Proces uprzemysłowienia polskiego rolnictwa był rozciągnięty na dziesięciolecia. Mechanizacja przyspieszyła po II wojnie światowej, w czasach PRL obok państwowych gospodarstw rolnych przetrwała bardzo duża liczba niewielkich gospodarstw rodzinnych. Kolejny przełom przyniosła transformacja gospodarcza po 1989 roku. Jeszcze mocniejsze przyspieszenie nastąpiło po wejściu Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku. Wtedy na wieś popłynęły środki na modernizację gospodarstw. Według Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa już w pierwszym roku członkostwa około 1,4 mln rolników otrzymało płatności bezpośrednie, a późniejsze programy rozwoju obszarów wiejskich pozwoliły sfinansować inwestycje i modernizację gospodarstw.
Zmienił się też sam charakter pracy rolnika. Ciągnik, kombajn czy dojarka zastąpiły pracę wykonywaną ręcznie lub przy pomocy zwierząt. Do tego doszły nawozy mineralne, chemiczne środki ochrony roślin, nowe odmiany upraw oraz zmiany w hodowli. Produkcja mogła stać się większa i bardziej przewidywalna.
Z gospodarstwa wielofunkcyjnego do specjalizacji
Tradycyjne gospodarstwo zwykle było różnorodne. Uprawiano kilka gatunków roślin, a zwierzęta wykorzystywano do produkcji nie tylko mięsa, mleka czy jaj, ale również nawozu. Część produkcji pozostawała na potrzeby rodziny. Rolnictwo przemysłowe działa według innej logiki, specjalizacji i zwiększaniu skali. Jedno gospodarstwo koncentruje się na zbożach, inne na mleku, kolejne na drobiu czy trzodzie chlewnej. Szczególnie dobrze widać to w produkcji zwierzęcej. Polska stała się największym producentem mięsa drobiowego w UE – według Europejskiej Agencji Środowiska odpowiada za około 20% unijnej podaży.
Współczesne polskie rolnictwo wciąż nie jest jednak jednolite. Obok dużych, wyspecjalizowanych gospodarstw funkcjonuje wiele małych. Europejska Agencja Środowiska wskazuje, że około 10 proc. największych gospodarstw odpowiada za połowę krajowej produkcji rolnej. Jednocześnie postępuje konsolidacja – część mniejszych gospodarstw znika, a ziemia trafia do większych producentów.
Co industrializacja zrobiła z naszym talerzem?
Najbardziej widocznym efektem zmian jest dostępność żywności. Produkcja przestała być ograniczona do najbliższej okolicy i sezonu. Rolnictwo stało się częścią ogromnego systemu obejmującego producentów pasz, nawozów i maszyn, zakłady przetwórcze, chłodnie, sieci handlowe oraz transport.
Polska jest dziś jednym z największych producentów żywności w Europie i ważnym eksporterem. Oznacza to jednak, że decyzje dotyczące tego, co uprawia się na polu czy ile zwierząt utrzymuje gospodarstwo, coraz częściej wynikają z potrzeb rynku, a nie lokalnego systemu żywnościowego. Zmieniła się również relacja między konsumentem a miejscem powstawania jedzenia. Kupując pierogi, kotlet, mleko czy gotowe danie, możemy nie wiedzieć, skąd pochodziły jego składniki ani w jakich warunkach zostały wyprodukowane. Żywność stała się produktem przemysłowego łańcucha.
Więcej żywności, mniej różnorodności
Intensyfikacja ma także konsekwencje środowiskowe. Duże pola, stosowanie nawozów i pestycydów oraz ingerencja w krajobraz mogą ograniczać liczbę siedlisk dla dzikich gatunków. Problem nie dotyczy wyłącznie Polski. EEA podaje, że w latach 1990–2024 liczebność pospolitych ptaków krajobrazu rolniczego w monitorowanych państwach Europy spadła o 41 proc. Odpowiada za to intensyfikacja rolnictwa, w tym stosowanie pestycydów i nawozów. Zapomina się o tym, że to od zdrowych gleb, wody, owadów zapylających i różnorodności biologicznej zależy długoterminowa zdolność do produkowania żywności. Rolnictwo potrzebuje więc przyrody nawet wtedy, gdy dzięki technologii wydaje się od niej coraz bardziej niezależne.
Nowa epoka
Historia nie kończy się na ciągniku i nawozach. Dziś polskie rolnictwo przechodzi kolejną transformację. GPS, zdjęcia satelitarne, czujniki, automatyczne systemy karmienia czy rolnictwo precyzyjne pozwalają ograniczać zużycie części zasobów i dokładniej zarządzać produkcją. Równolegle rośnie zainteresowanie rolnictwem ekologicznym, regeneratywnym, agroekologią, krótszymi łańcuchami dostaw oraz produkcją roślinną. To próba odpowiedzi na pytanie, którego pierwsza fala industrializacji rolnictwa właściwie nie stawiała: nie tylko ile żywności potrafimy wyprodukować, ale jak to robić, aby zachować żyzne gleby, wodę, bioróżnorodność i dobrostan zwierząt dla kolejnych pokoleń.
Przez ostatnie dziesięciolecia nauczyliśmy się produkować żywność szybciej i na większą skalę. Teraz wyzwaniem staje się pogodzenie wydajności z granicami środowiska. Być może właśnie ta zmiana okaże się dla polskiego rolnictwa większą rewolucją niż pojawienie się pierwszych ciągników.
- tekst: Joanna Kwolek
