Papier uchodzi za jeden z najbardziej ekologicznych materiałów opakowaniowych. Jest chętnie wybierany jako bardziej przyjazna środowisku alternatywa dla tworzyw sztucznych. Czy rzeczywiście jest bardziej zrównoważonym rozwiązaniem?
Ekologiczność tworzywa czy produktu rzadko kiedy sprowadza się wyłącznie do samego surowca, z którego powstały. Do pełnej oceny wpływu produktu na środowisko eksperci analizują wiele różnych czynników oddziaływania badanego tworzywa na środowisko występujących w całym cyklu życia produktu.
Oznacza to, że pod uwagę bierze się zarówno źródło pozyskania surowca, jak i energochłonność i emisyjność procesów technologicznych niezbędnych do wytworzenia produktu końcowego, a także możliwości recyklingu i wpływ utylizacji produktu na środowisko. Wyniki takich analiz często bardzo się od siebie różnią, bo każde badanie może brać pod uwagę nieco inaczej zdefiniowany proces wytwórczy (procesy mogą się różnić między sobą w różnych zakładach) albo przyjmować inne założenia co do recyklingu (jego poziomy różnią się pomiędzy państwami, a nawet regionami).
Nawet przy identycznych metodologiach badawczych trudno czasem określić, który produkt jest bardziej ekologiczny. „Ekologiczność” to duże uproszczenie bardzo skomplikowanego wpływu każdego tworzywa na środowisko. Czy bardziej eko będzie produkt o niższym śladzie węglowym (mniejszych emisjach), ale za mającym potencjał do trafienia na wysypisko śmieci ze względu na niski poziom recyklingu, czy raczej produkt o wyższym śladzie węglowym, za to w pełni biodegradowalny? Niestety, nie ma prostej odpowiedzi na te pytania i każdy materiał ma swoje wady i zalety.
Plusy papieru
Papier, choć nieidealny, ma wiele zalet. Przede wszystkim jest dosyć tani w produkcji i wytwarzany z surowców odnawialnych, czyli drewna, a właściwie włókien celulozowych. Jest też lekki, co obniża koszty transportu opakowanych w niego produktów. Poza tym jest trwały i dość odporny na uderzenia (w formie kartonu czy tektury falistej), ale pod warunkiem, że nie ma styczności z wilgocią, która go rozmiękcza i bardzo szybko niszczy.
W swojej czystej postaci papier jest też w pełni biodegradowalny. Tu jednak warto zaznaczyć, że bywa często powlekany dodatkowymi warstwami innych substancji (np. plastiku i aluminium), co zmienia go w opakowanie wielomateriałowe niepodlegające już tak łatwo recyklingowi. To zresztą dość specyficzne tworzywo, bo do recyklingu musi być czyste, suche, bez pozostałości płynów, olejów czy innych zabrudzeń. Za to może wtedy być przetwarzane nawet pięć, siedem razy. Po tylu cyklach włókna celulozowe stają się już na tyle krótkie, że przestają być użyteczne w produkcji jakichkolwiek produktów.
Pakowanie prezentów
W kontekście nadchodzących świąt ważnym pytaniem jest, czy wybrać do opakowania prezentów papier prezentowy, torebkę papierową, foliowe opakowanie czy może jeszcze coś innego? Papier prezentowy nie jest na pewno złym rozwiązaniem. Trzeba jednak pamiętać, że o ile zwykły, szary papier pakowy (tzw. kraft) jest rzeczywiście bardzo ekologicznym rozwiązaniem, to ozdobne opakowania prezentowe wymagają o wiele więcej kroków w procesie wytwórczym. Materiał musi zostać wybielony i zadrukowany odpowiednim wzorem, co pociąga za sobą kolejne kroki, emisje i chemikalia w procesie technologicznym.
Ozdobne papierowe torebki prezentowe również wymagają etapów wybielenia i zadrukowania. Dodatkowo są zwykle klejone, wzmacniane lub powlekane innymi tworzywami (np. folią, wbija się też oczka na rączkę) i mogą być ozdabiane elementami niekoniecznie nadającymi się do późniejszego recyklingu. Plusem torebki jest jednak jej długowieczność. Można ją z powodzeniem zatrzymać i wykorzystać ponownie przy okazji wręczania innym osobom kolejnego prezentu, co istotnie przedłuża jej żywotność w porównaniu z papierem prezentowym, który z reguły po rozpakowaniu paczki trafia od razu na śmietnik.
Najbardziej ekologicznym opakowaniem jest zawsze jego brak lub materiał, który nie trafi do śmieci, tylko zostanie dalej wykorzystany w gospodarstwie jako przedmiot codziennego użytku. Warto więc zastanowić się nad wykorzystaniem jako opakowania np. woreczka czy ściereczki, która po rozpakowaniu prezentu posłuży jeszcze obdarowanemu do innych celów.
Recykling
Recykling papieru w Polsce działa dość sprawnie. Rodzime papiernie to jedne z bardziej nowoczesnych zakładów w Europie. Okazuje się jednak, że nasze zakłady muszą nierzadko dodawać do zbieranej na miejscu makulatury tę sprowadzaną z zagranicy, ponieważ sami dostarczamy surowiec zbyt niskiej jakości do recyklingu. Jest więc jeszcze wiele do zrobienia w kwestii selektywnej zbiórki papierowych odpadów.
Papier z osiedlowych kontenerów trafia najpierw do sortowni, gdzie jest segregowany i belowany, a dopiero potem bele makulatury odbierają papiernie. Aby surowiec mógł z powodzeniem przebyć tę drogę, trzeba zadbać o kilka podstawowych aspektów jego zbiórki. Jeśli papier jest zatłuszczony (np. opakowanie po maśle albo pudełko po jedzeniu na wynos), to wyrzucamy go do odpadów zmieszanych.
Pozostałości tłuszczu mogą zniszczyć całą partię makulatury w pojemniku na odpady. Jej przetwarzanie powodowałoby powstawanie smug na nowych opakowaniach. Jeśli jedynie fragment naszego papierowego opakowania jest tłusty (np. rożek pudełka od pizzy), to możemy zabrudzony fragment oderwać z niewielkim marginesem, a resztę tektury wyrzucić do kosza na makulaturę.
Mokry papier teoretycznie mógłby być poddawany recyklingowi, ale jest to dla firm przetwarzających odpady nieopłacalne, więc surowiec o zawartości wody powyżej ok. 10 proc. zostanie odrzucony. Właśnie dlatego należy starać się nie wyrzucać nigdy zamoczonego papieru do makulatury (powinien wtedy trafić do odpadów zmieszanych). Warto też pilnować, by pojemniki na papier pozostały suche, np. stały w zadaszonym miejscu i zawsze miały zamknięte pokrywy, by zawartości nie zmoczył deszcz czy śnieg.
Taśmy, zszywki czy naklejki na makulaturze to zanieczyszczenia, które muszą zostać usunięte w procesie recyklingu. Wiele zakładów przetwórstwa odpadów sobie z tym radzi, więc sumienne usuwanie każdej naklejki czy zszywki z papieru nie jest konieczne. Warto jednak zerwać większe fragmenty taśmy, by nieco usprawnić ten proces.
Jeśli papier jest powleczony innym tworzywem, to nie wyrzucamy go już do makulatury. Czasem udaje się oddzielić frakcję papierową od plastikowej opakowania (np. koperty bąbelkowe), ale w niektórzych przypadkach jest to niemożliwe i cały produkt musi trafić do pojemnika na tworzywa sztuczne (np. tetrapaki, kartony na mleko, soki itp.).
Papierem w świetle recyklingu nie są też chusteczki higieniczne, papier toaletowy, rolki ręcznika papierowego czy papier do pieczenia. Są to końcowe produkty recyklingu, ale same nie mogą być mu dalej poddawane, ponieważ ich włókna celulozowe są już za krótkie do przetworzenia.
Co ciekawe, dla papieru większe znaczy lepsze. Dlatego nie należy rozrywać tektury na malutkie kawałki. Oczywiście pudła warto złożyć lub zgnieść, aby zajmowały jak najmniej miejsca w pojemniku, ale całą resztą zajmie się już sortownia podczas formowania z makulatury bali, które przekazuje dalej zakładom zajmującym się recyklingiem.
- Tekst: Dorota Orzeszek
- Tekst ukazał się w numerze 12/2025-1/2026 Magazynu VEGE